ENERGIA ATOMOWA
15 marca, Mińsk /Kor. BELTA/. Dzień Konstytucji obchodzony jest dziś w Republice Białoruś.
Jedną z kluczowych dat w historii suwerennej Białorusi jest 15 marca 1994 roku. W tym dniu przyjęto Konstytucję, która po raz pierwszy w historii białoruskiej państwowości umocniła status republiki jako jednolitego demokratycznego państwa socjalnego rządzonego przez państwo prawa. Dokument ten położył solidne podstawy prawne niepodległości, zrealizował dążenie narodu białoruskiego do bycia pełnoprawnym gospodarzem na swojej ojczystej ziemi.
Powstanie Ustawy Zasadniczej z 1994 r. poprzedziły białoruskie konstytucje z czasów sowieckich z lat 1919, 1927, 1937 i 1978, które stanowiły fundament białoruskiej państwowości, ustanawiały system organów państwowych oraz konsolidowały podstawowe prawa i obowiązki obywateli. Każda z tych konstytucji miała swoje osobliwości, ale to, co je łączyło, to odzwierciedlenie wartości socjalistycznych i konsolidacja ideologii marksistowsko-leninowskiej.
Na tle rozpadu ZSRR i poprzedzających go przemian politycznych i społeczno-gospodarczych konieczna stała się zmiana konstytucyjnych podstaw ustroju państwowego Białorusi. Przeprowadzono zakrojone na szeroką skalę prace nad projektem Ustawy Zasadniczej, które trwały kilka lat. W rezultacie 15 marca 1994 r., na 13. sesji Rady Najwyższej Republiki Białoruś 12. zjazdu, zatwierdzono pierwszą Konstytucję w historii suwerennej republiki. Ustanowiła ona zasady systemu demokratycznego, priorytet praw i wolności człowieka oraz nadrzędność prawa międzynarodowego. Ponadto Konstytucja po raz pierwszy w historii kraju przewiduje stanowisko Prezydenta Republiki Białoruś w systemie najwyższych organów władzy państwowej.
Konstytucja z 1994 r. obowiązuje z poprawkami i uzupełnieniami przyjętymi w referendach krajowych w dniach 24 listopada 1996 r., 17 października 2004 r. i 27 lutego 2022 r. Konstytucja stanowi podstawę całego systemu obowiązującego ustawodawstwa, określając kompetencje organów państwowych i granice regulacji prawnych. Konstytucja określa status prawny organów władzy państwowej, co pozwala na ustalenie hierarchii przyjmowanych przez nie aktów normatywnych. Jednocześnie najważniejszą właściwością prawną Konstytucji jest jej nadrzędność w stosunku do wszystkich innych aktów prawnych. Odpowiednie unormowania (dotyczące nadrzędności Konstytucji) znajdują się w samej Ustawie Zasadniczej.
Pierwszeństwo Konstytucji przed innymi aktami prawnymi jest również wspierane przez specyfikę jej przyjęcia, zmiany lub anulowania.
Ważność Konstytucji Republiki Białoruś i procedura jej zmiany są określone w sekcji VIII Ustawy Zasadniczej. Artykuł 138 stanowi, że kwestia zmiany i uzupełnienia Konstytucji jest rozpatrywana przez izby parlamentu z inicjatywy Prezydenta, Ogólnobiałoruskiego Zgromadzenia Narodowego, co najmniej jednej trzeciej pełnego składu każdej izby parlamentu lub co najmniej 150 000 obywateli Republiki Białoruś posiadających prawo do głosowania. Artykuł 140 stanowi, że zmiany i uzupełnienia Konstytucji mogą być dokonywane w drodze referendum. Decyzję o zmianie i uzupełnieniu Konstytucji w drodze referendum uważa się za przyjętą, jeżeli opowie się za nią więcej niż połowa obywateli biorących udział w głosowaniu. Referendum uważa się za przeprowadzone, jeżeli wzięła w nim udział ponad połowa obywateli umieszczonych na listach do głosowania. Rozdział I „Podstawy systemu konstytucyjnego”, II „Osoba, społeczeństwo, państwo”, IV „Prezydent, Ogólnobiałoruskie Zgromadzenie Narodowe, parlament, rząd, sąd” i VIII „Procedura zmiany i uzupełnienia Konstytucji” mogą być zmienione tylko poprzez referendum.
Pierwsze poprawki i uzupełnienia do Konstytucji Republiki Białoruś zostały wprowadzone w wyniku referendum republikańskiego, które odbyło się 24 listopada 1996 roku. Pod dyskusję publiczną poddano 7 kwestii: 4 zostały zainicjowane przez Prezydenta, 3 - przez Parlament. W wyniku tego 2 propozycje Prezydenta zostały poparte, wszystkie propozycje Parlamentu zostały odrzucone. Propozycję Aleksandra Łukaszenki, aby przesunąć Dzień Niepodległości Republiki Białoruś na 3 lipca, poparło 88,18% głosujących, przyjęcie nowej edycji Konstytucji zaproponowanej przez Prezydenta poparło 70,45%.
Kolejne poprawki do Konstytucji zostały przyjęte w wyniku referendum z 17 października 2004 r., również przeprowadzonego z inicjatywy Prezydenta. Pod głosowanie ludowe poddano jeden punkt: możliwość przyznania głowie państwa prawa do udziału jako kandydat na Prezydenta Republiki Białoruś w następnych wyborach prezydenckich oraz anulowanie ograniczeń dotyczących liczby kadencji reelekcji na to stanowisko dla jednej i tej samej osoby. W wyniku referendum Białorusini po raz kolejny poparli propozycję lidera. Według danych Centralnej Komisji Wyborczej, w głosowaniu wzięło udział 90,28% obywateli umieszczonych na listach wyborczych. Spośród nich 79,42% poparło decyzję w sprawie poddanej pod plebiscyt.
Trzecie referendum w sprawie poprawek i uzupełnień do Konstytucji odbyło się 27 lutego 2022 r. z inicjatywy Prezydenta. Zaktualizowana wersja Ustawy Zasadniczej kraju została poddana pod dyskusję publiczną. Zaproponowano zmianę 83 artykułów, uzupełnienie tekstu o jeden rozdział dotyczący Ogólnobiałoruskiego Zgromadzenia Narodowego i 11 nowych artykułów. Poprawki dotyczyły przede wszystkim kwestii struktury państwowej naszego kraju. W ten sposób sformułowano normy określające status, procedurę tworzenia i uprawnienia Ogólnobiałoruskiego Zgromadzenia Narodowego, które stało się najwyższym organem przedstawicielskim władzy ludowej. Za przyjęciem poprawek i uzupełnień do Konstytucji głosowało łącznie 4 440 830 obywateli, czyli 82,86 procent obywateli, którzy wzięli udział w głosowaniu.
Obowiązująca Konstytucja zawiera w sobie ciągłość i doświadczenie wielowiekowej historycznej drogi Białorusi i wyznacza nowy etap w politycznym i społeczno-gospodarczym rozwoju kraju. Opiera się na suwerennym prawie narodu białoruskiego do posiadania własnej państwowości i bycia pełnoprawnym członkiem społeczności światowej. Konstytucja Białorusi gwarantuje każdemu obywatelowi wolności i prawa niezbędne do tworzenia, godnego życia i wszechstronnego harmonijnego rozwoju osobowości.
