ENERGIA ATOMOWA
Aktualności tematyczne
"W temacie. "
Z nazwiskiem przewodniczącego Rady Ministrów Imperium Rosyjskiego Piotra Stołypina wiąże się reforma rolna przeprowadzana w latach 1906–1911. Stanowiła ona kompleks działań zmierzających do rozbicia tradycyjnej wspólnoty chłopskiej i stworzenia klasy samodzielnych chłopów-właścicieli. Uzyskali oni prawo do wyłączania ziemi ze wspólnoty na własność osobistą, stając się tym samym jej pełnoprawnymi gospodarzami.
Realizacja reformy stołypinowskiej na ziemiach białoruskich miała szereg charakterystycznych cech. W projekcie „W temacie. Historia” dziekan Wydziału Historycznego Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego Aleksander Kochanowski opowiedział, dlaczego działania reformy rolnej były bardziej skuteczne w guberniach białoruskich, w jakim celu prowadzono politykę przesiedleńczą wobec chłopów oraz co łączy Piotra Stołypina z Grodnem.
Co łączy Piotra Stołypina z Grodnem
„Stołypin to bardzo interesująca postać i mąż stanu. Przez krótki czas – od 1902 do 1903 roku – był gubernatorem grodzieńskim. Potomkowie Stołypina wspominali jego życie w tej guberni jako jeden z najszczęśliwszych okresów” – powiedział Aleksander Kochanowski.
Historyk zaznaczył, że Piotr Stołypin ukończył Uniwersytet Petersburski i z wykształcenia był agronomem. Później, podczas pracy w guberni grodzieńskiej, zainteresowało go doświadczenie prowadzenia gospodarki rolnej na ziemiach białoruskich, które następnie stało się podstawą reformy stołypinowskiej, wprowadzonej w całym Imperium Rosyjskim.
„W guberni grodzieńskiej zainicjował szereg działań związanych z rolnictwem, na przykład w zakresie ulepszania agrotechniki, choć przepracował tu niespełna rok – podkreślił Aleksander Kochanowski. – Stołypin rozumiał znaczenie chłopstwa w życiu gospodarczym kraju i dążył do wykorzystania jego potencjału oraz realizacji zadań, które stały przed nim jako urzędnikiem Imperium Rosyjskiego”.
Niemniej jednak działalność Piotra Stołypina na stanowisku gubernatora nie ograniczała się wyłącznie do rolnictwa. W Grodnie otwierał placówki oświatowe, także dla Żydów, rozumiejąc niecelowość działań restrykcyjnych wobec przedstawicieli tej narodowości. „Co więcej, będąc już na wysokim stanowisku państwowym, zainicjował zniesienie tych ograniczeń” – stwierdził historyk.
Jakie były cechy reformy stołypinowskiej na ziemiach białoruskich
Jak już wspomniano, jednym z celów reformy rolnej było rozbicie wspólnoty chłopskiej, która odgrywała znaczącą rolę w życiu chłopów. Warunkiem koniecznym członkostwa we wspólnocie wiejskiej było posiadanie działki ziemi. Chłop mógł mieszkać we wsi i mieć tam swój ogród, ale bez poważnego nadziału ziemi nie mógł wstąpić do wspólnoty.
Na zebraniach wspólnoty wiejskiej rozstrzygano najróżniejsze kwestie, aż do stosunków majątkowych między jej uczestnikami. Niemniej jednak Piotr Stołypin uważał, że zniszczenie wspólnoty chłopskiej pozwoli stworzyć klasę niezależnych chłopów-właścicieli i uwolnić ich potencjał.
„Chłopi zaczęli dążyć do wykształcenia, rozumienia procesów zachodzących w kraju, przyzwyczajać się do relacji rynkowych. W gruncie rzeczy Stołypin popychał chłopów właśnie ku temu – podkreślił historyk. – Nie jest tajemnicą, że modernizacja Imperium Rosyjskiego, a w szczególności guberni białoruskich, zależała od tego, na ile chłopstwo przyjmowało lub odrzucało te innowacje”.
Zniszczenie wspólnoty chłopskiej na ziemiach białoruskich postępowało szybciej niż w innych guberniach Imperium Rosyjskiego, a jej funkcje gospodarcze nie były tak wyraźnie wyrażone. Zjawisko takie jak wspólnota chłopska było bardziej rozpowszechnione na terenach guberni witebskiej i mohylewskiej.
„W zachodnich guberniach – wileńskiej, grodzieńskiej, mińskiej – występowało chłopskie użytkowanie ziemi na zasadzie podwórkowej lub indywidualne władanie ziemią” – zauważył Aleksander Kochanowski.
Ponadto, jak podkreślił, białoruskie społeczeństwo wiejskie stanowiło w pewnym sensie unikalny świat. „Na przykład kobiety miały tutaj prawo własności do majątku, który przy wyjściu za mąż przekazywany był jako posag. Pozostawał on własnością kobiety, zwłaszcza jeśli chodziło o nieruchomości” – przytoczył jeden z przykładów historyk.
Dlaczego działania reformy były bardziej skuteczne na ziemiach białoruskich
Tworzenie klasy samodzielnych chłopów przeprowadzano m.in. poprzez wprowadzenie takich form władania ziemią, jak chutor i odrąb. Chutor stanowił oddzielny obszar ziemi, na który chłop przenosił całe swoje gospodarstwo ze wsi, lokując gospodarstwo w jednym miejscu. Odrąbem nazywano wydzieloną wiejskiemu mieszkańcowi działkę ziemi współnoty. Sam chłop mieszkał we wsi, a do pracy udawał się na odrąb.
„Na ziemiach białoruskich chutory i odręby tworzyły się szybciej. Nawet tam, gdzie współnota była rozwinięta, chłopi chętniej przystępowali do zakładania chutorów i odrębów. A efektywność ich działalności była dość wysoka – zauważył Aleksander Kochanowski. - Wielu współczesnych Stołypinowi wielokrotnie podkreślało fakt, że w guberniach białoruskich realizacja działań rolnych związanych z reformą przebiegała bardziej efektywnie”.
Motywacją białoruskich chłopów przy zakładaniu chutorów i odrębów było dążenie do posiadania własnego gospodarstwa. Dlatego podejmując pracę w fabrykach czy zakładach, postrzegali ją jako zatrudnienie tymczasowe. Dążyli do zarobienia pieniędzy, aby wrócić na wieś i prowadzić tam gospodarstwo. To samo dotyczyło migracji zarobkowej. Wyjeżdżając do krajów Europy, Ameryki Południowej czy Północnej, białoruscy chłopi liczyli na powrót z pieniędzmi i urządzenie się na ojczystej ziemi.
„Cele te pokrywały się z celami reformy zainicjowanej przez Stołypina. Działania reformy rolnej były bliskie białoruskim chłopom, dlatego wdrażano je tutaj aktywniej i były bardziej skuteczne” – podkreślił Aleksander Kochanowski.
W tym sensie stosunek białoruskich chłopów do reformy Stołypina zasadniczo różnił się od postawy chłopów zamieszkujących np. centralne gubernie rosyjskie. Tam dążono do zachowania współnoty chłopskiej i postrzegano ją jako jedną z najdogodniejszych form organizacji chłopstwa.
„Postrzeganie reformy było niejednoznaczne także ze strony elit. Walka przeciwko działaniom zainicjowanym przez Piotra Stołypina toczyła się również w Dumie Państwowej. Nie wszystko było przyjmowane pozytywnie, choć efekt reformy rzeczywiście był odczuwalny” – zwrócił uwagę historyk.
W jakim celu prowadzono politykę przesiedleńczą wobec chłopów
W drugiej połowie XIX – na początku XX wieku ludność guberni białoruskich wzrosła ponad dwuipółkrotnie. Jednocześnie ilość ziemi nie zwiększyła się i przed władzami stanęło zasadnicze pytanie: jak zapewnić wszystkich chłopów w ziemię? Jeśli nic nie zostanie zrobione, może to doprowadzić do wstrząsów społecznych – uważali urzędnicy. Aby rozwiązać ten problem, zaczęto prowadzić politykę przesiedleńczą.
„Były tu dwa cele: z jednej strony – złagodzić napięcie społeczne, z drugiej – zasiedlić i zagospodarować odległe regiony Imperium Rosyjskiego, do których aktywnie zaczęli przenikać Chińczycy i Japończycy. W okresie reformy stołypinowskiej polityka przesiedleńcza była dość przemyślana. Nie będę apologetą działalności rządu Imperium Rosyjskiego, ale gdy studiuje się dokumenty, można zrozumieć, że nie wszystko było tak jednoznacznie złe” – zauważył Aleksander Kochanowski.
Przy przesiedlaniu chłopów z ziem białoruskich na Syberię stosowano podejścia, które mogły ułatwić przemieszczanie. Opracowywano określone trasy, wypłacano pieniądze na zagospodarowanie, wybierano rejony, które pod względem przyrodniczo-klimatycznym były podobne do rejonów pochodzenia. Niemniej jednak popełniono błędne obliczenia, które nierzadko kończyły się tragicznymi skutkami.
„Było wiele przypadków, gdy chłopi umierali w drodze. Taki sam los spotykał ich dzieci. Nie bez powodu powstało takie skrzydlate wyrażenie jak "wagon stołypinowski"” – zwrócił uwagę historyk.
Jak zginął Piotr Stołypin
W latach 1905–1911 na Piotra Stołypina planowano i dokonano 11 zamachów, z których ostatni osiągnął cel. Został zabity w Kijowie w 1911 roku przez rewolucjonistów-anarchistów. Zabójstwo wiąże się z jego aktywną działalnością państwową, choć – jak zauważył historyk – w tym okresie powszechny był terror wobec przedstawicieli władzy. Dwaj poprzednicy Piotra Stołypina na stanowisku szefa rządu również zostali zabici.
